An tAcht Oifigigh Cúirte 1926

An tAcht Oifigigh Cúirte 1926

Bhí an tAcht Oifigigh Cúirte 1926 ar cheann de na gnéithe tógála deiridh sa chóras cúirteanna nua a bunaíodh leis an Acht Cúirteanna Breithiúnais 1924. Den chéad uair riamh, chuir sé le chéile in aon reacht amháin an bonn le haghaidh soláthar foirne, eagrú agus riar na gcúirteanna go léir i Saorstát Éireann.

Tháinig an tAcht in ionad socruithe casta a fuarthas trí oidhreacht ó riarachán na Breataine. Bhí oifigí cúirte ag feidhmiú go neamhspleách den chuid is mó go dtí sin; is minic a bhí tionchar ag pátrúnacht ar cheapacháin, agus bhí éagsúlacht mhór sna coinníollacha seirbhíse. Tugadh isteach leis an Acht struchtúr oifige níos éifeachtúla, foireann chúirte chomhtháite sa Státseirbhís, agus earcaíocht, pá agus ardú céime caighdeánaithe.

Mar sin féin, bhí conspóid shuntasach ann maidir le ról na mBreithiúna agus ról an Rialtais i rialú riarachán na gcúirteanna nuair a ritheadh an Bille Oifigigh Cúirte isteach sa dlí. Réitíodh an díospóid sin sa deireadh le leasuithe a rinne an Rialtas ar an mBille. Dearbhaíodh leis na hathruithe sin rialú na mBreithiúna ar ghnó cúirte, agus ag an am céanna cuireadh riarachán ginearálta na gcúirteanna faoi réir formhaoirseachta ag an Aire Dlí agus Cirt. 

An Gá atá le hAthchóiriú

Roimh an Neamhspleáchas, bhí an ceartas á riaradh ag an Ard-Chúirt agus ag an gCúirt Achomhairc i mBaile Átha Cliath, agus d'fhéadfaí achomharc eile a dhéanamh chuig Teach na dTiarnaí i Londain.

• ag an leibhéal is ísle,

-        ag Cúirteanna Gearra (Petty Sessions) a bhí ar siúl i mbailte agus i sráidbhailte agus a raibh Breithiúna tuata den tSíocháin nó de na Giúistísí Cónaitheacha i gceannas orthu, agus

-        ag Cúirteanna Bille Shibhialta do gach contae a raibh Breithiúna Cúirte Contae i gceannas air.

Tharla an t-athstruchtúrú mór deireanach ar na cúirteanna i 1877. 

Bhí riarachán na cúirte scoilte agus neamhéifeachtúil. Sna cúirteanna níos airde, rinneadh gnó i meascán d'oifigí agus de sheomraí ar leithligh. Bhí ar dhlíthithe déileáil le hoifigí iomadúla ag céimeanna éagsúla dá gcás. Bhí éagsúlacht mhór ann maidir le hearcaíocht, ardú céime agus coinníollacha seirbhíse agus bhí tionchar ag pátrúnacht bhreithiúnach agus pholaitiúil orthu go minic (i gcás inar mhó go minic naisc theaghlaigh agus phearsanta ná inniúlacht maidir le hiarrthóir a roghnú le haghaidh poist). 

Cháin Tuarascáil Waterfield 1921 ar oifigí na gcúirteanna níos airde pátrúnacht i ndéanamh ceapacháin, soláthar foirne iomarcach, dúbailt oibre agus droch-chleachtais oibre.

Riarachán Cúirteanna Nua a Thógáil – na Dúshláin Láithreacha

Bunaíodh struchtúr cúirteanna nua leis an Acht Cúirteanna Breithiúnais 1924 ina raibh an Chúirt Dúiche, an Chúirt Chuarda, an Ard-Chúirt, an Chúirt Achomhairc Choiriúil agus an Chúirt Uachtarach. Mar sin féin, níor sholáthair sé an struchtúr riaracháin a raibh gás leis chun tacú leo.

Faoi 1926, bhí deacrachtaí suntasacha praiticiúla agus struchtúracha ag riarachán na gcúirteanna freisin. D'imigh go leor oifigeach cúirte a raibh taithí acu tar éis Neamhspleáchais, rud a chruthaigh caillteanas suntasach saineolais. Bhí an t-airgeadas poiblí faoi bhrú mór tar éis Chogadh na Saoirse agus an Chogaidh na gCarad, rud a chuir teorainn leis na hacmhainní a bhí ar fáil lena n-athchóiriú.

Rinneadh damáiste mór don bhonneagar fisiceach. Tuairiscíodh go ndearnadh damáiste nó scriosadh do 88 teach cúirte ar a laghad. Fágadh na Ceithre Cúirteanna ina bhfothrach tar éis thús an Chogadh na gCarad i mí an Mheithimh 1922. Rinneadh damáiste nó cailleadh do thaifid chúirte freisin. D'oibrigh na hardchúirteanna go sealadach ó Chaisleán Bhaile Átha Cliath ó 1923 go dtí gur atógadh na Ceithre Cúirteanna i mí Dheireadh Fómhair 1931.

Le foirceannadh chúirteanna Dháil Éireann, rinneadh cúrsaí níos casta fós. Lorg go leor iar-fhoireann na gcúirteanna sin poist sna cúirteanna nua a bunaíodh faoi Acht 1924, agus an Rialtas ag breathnú go báúil orthu.

Riarachán na gCúirteanna Nua

Tugadh an Bille Oifigigh Cúirte isteach i bhFeabhra 1926 agus chruthaigh sé struchtúr nua riaracháin do gach leibhéal de na cúirteanna, le hidirmhalartacht foirne idir na hoifigí cúirte níos airde.

Dhéanfaí gnó na Cúirte Uachtaraí a riaradh in Oifig Chláraitheoir na Cúirte Uachtaraí. Láimhseálfadh Oifig an Chláraitheora don Phríomh-Bhreitheamh an gnó – cúrsaí coimircíochta agus aturnaetha go príomha – a shanntar don Phríomh-Bhreitheamh le hAcht 1924.

San Ard-Chúirt, bhunófaí Príomh-Oifig faoi phost nuachruthaithe dar teideal Máistir na hArd-Chúirte. Bunaíodh oifigí ar leithligh chun réimsí scoite de ghnó na cúirte sin a láimhseáil, eadhon - an Oifig Phrobháide, an Oifig Féimheachta, Oifig an Scrúdaitheora, Oifig an tSannaí Oifigiúil, Oifig an Chuntasóra agus Oifig an Mháistir Fómhais.

Sa Chúirt Chuarda, bunaíodh Oifig Cúirte Cuarda i ngach contae agus contaebhuirg faoi bhainistíocht Chláraitheora Contae. Tháinig an post nua seo in ionad agus in éineacht leis na feidhmeanna a bhí á bhfeidhmiú roimhe seo ag Cléirigh na Corónach agus na Síochána agus ag cláraitheoirí na gCúirteanna Bille Shibhialta.

Sa Chúirt Dúiche, cuireadh oifig Chléireach na Cúirte Dúiche, a cruthaíodh ar bhonn eatramhach den chéad uair in 1923, ar bhonn reachtúil buan.

Neamhspleáchas Breithiúnach agus Riarachán Cúirte - an Chonspóid

D’eascair díospóid an-phoiblí idir an Príomh-Bhreitheamh Hugh Kennedy, thar ceann na mbreithiúna sinsearacha, agus Kevin O’Higgins, T.D., an tAire Dlí agus Cirt, as forálacha an Bhille Oifigigh Cúirte maidir le rialú riarachán na cúirte. Thug an chonspóid trácht suntasach sa Phreas agus sa Dáil.

Mhol an Rialtas gur cheart ceapacháin, aistrithe agus coinníollacha seirbhíse oifigeach cúirte a bheith faoi réir rialú aireachta. Thacaigh an Príomh-Bhreitheamh Kennedy agus a chomhghleacaithe le deireadh a chur le pátrúnacht bhreithiúnach ach d'áitigh siad gur bhagair rialú iomlán an Rialtais ar fhoireann na cúirte neamhspleáchas breithiúnach agus riarachán cuí an cheartais. D’áitigh an tAire O’Higgins gur cheart go leanfadh riarachán na cúirte, mar sheirbhís a mhaoinítear go poiblí, de bheith faoi réir fhreagracht na n-airí agus grinnscrúdú parlaiminteach.

Sa chás sin, réitíodh an chonspóid trí leasuithe ar an mBille lena gcaomhnaítear go sainráite rialú na mBreithiúna ar ghnó breithiúnach na gcúirteanna agus lena gceanglaítear dul i gcomhairle leis na Breithiúna maidir le gnéithe éagsúla den soláthar foirne agus de ghnó na cúirte.

100 bliain d'éabhlóid na gcúirteanna -1926 go dtí an lá atá inniu ann

D'fhorbair an córas riaracháin a bunaíodh le hAcht 1926 go mall sna blianta tar éis Neamhspleáchas.

• I 1936, aistríodh an dlínse coimircíochta a d'fheidhmigh an Príomh-Bhreitheamh chuig an Ard-Chúirt lena feidhmiú ag Uachtarán na hArd-Chúirte. Mar thoradh air sin, chuir Oifig na gCoimircithe Cúirte Oifig an Chláraitheora in ionad Oifig an Phríomh-Bhreithimh.
• Tar éis 1945, tugadh rialú ginearálta ar oifigí na Cúirte Uachtaraí agus na hArd-Chúirte – a d’fheidhmigh Máistir na hArd-Chúirte roimhe sin – do Phríomh-Chláraitheoir na hArd-Chúirte. 
• D’allmhairigh an struchtúr oifige agus foirne a cruthaíodh chun tacú leis na cúirteanna nua a bunaíodh in 1961 – mar a beartaíodh i mBunreacht 1937 – samhail 1926 go héifeachtach. 
• Le hatheagrú 2014 ar an gcóras achomhairc sna hardchúirteanna – nuair a cruthaíodh Cúirt Achomhairc nua – ceanglaíodh Oifig nua agus Cláraitheoir na Cúirte Achomhairc a bhunú.

Go luath sna blianta, bhí oifigigh cúirte agus foireann thar a bheith fireann, le deiseanna an-teoranta do mhná. Mheas cuid acu go raibh sé míchuí gur cheart do mhná déileáil le cineálacha áirithe cásanna, amhail ionchúisimh i leith cionta gnéasacha. Ó na 1940idí ar aghaidh, áfach, chuaigh mná isteach sna céimeanna níos mó agus sa lá atá inniu ann is mná iad 65% d’fhoireann na gcúirteanna agus 65% díobh siúd atá i bpoist cheannaireachta, lena n-áirítear ár bPríomhoifigeach Feidhmiúcháin reatha Angela Denning.

Oifigigh Chúirte a Chuidigh le Cruth a Chur ar ár Náisiún

Bhí daoine aonair a rinne an-chuid sa saol poiblí, cultúrtha agus polaitiúil páirteach i riarachán cúirte in Éirinn roimh an Neamhspleáchas agus ina dhiaidh. Is samplaí suntasacha iad seo a leanas:

Bram Stoker (1847 –1912) Bhí cáil air ina dhiaidh sin mar údar Dracula, agus chaith sé trí bliana déag in Oifig Chláraitheoir Cúirteanna Gearra (Petty Sessions). Tháinig a leabhar, The Duties of Clerks of Petty Sessions – a foilsíodh tar éis dó éirí as oifig – chun bheith ina lámhleabhar caighdeánach ar an ábhar.

 Eoin Mac Néill (1867–1945) Bunaitheoir Chonradh na Gaeilge in 1893 agus Óglaigh na hÉireann in 1913, chuaigh sé isteach in Oifig an Chuntasóra Ghinearálta sa Chúirt Uachtarach Bhreithiúnais mar chléireach sóisearach in 1887, an chéad duine a ceapadh trí scrúdú iomaíoch seachas trí phátrúnacht. D'fhág sé na cúirteanna i 1909 le bheith ina Ollamh le Stair Luath na hÉireann i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath. Cuireadh pianbhreith príosúnachta saoil air tar éis Éirí Amach na Cásca, ach scaoileadh saor é ina dhiaidh sin, toghadh ina Fheisire de chuid Shinn Féin é in 1918. Bhí sé ina Aire Oideachais i Rialtas Shaorstát Éireann ó 1922 go 1925 agus ina ainmnitheach de chuid an Rialtais ar Choimisiún na Teorann.

Thug Georgina “Georgie” Frost (1879-1939) dúshlán na mbacainní dlíthiúla a chuir cosc ar mhná oifig chúirte shinsearach a shealbhú, agus ba í an chéad bhean í a ceapadh mar Chléireach Cúirteanna Gearra (Petty Sessions) tar éis dúshlán dlí suntasach a shroich Teach na dTiarnaí. Mar sin féin, d'éirigh sí as an tseirbhís phoiblí nuair a cuireadh deireadh lena post tar éis na Saoirse.

Oifigigh Chúirte a Chuidigh le Cruth a Chur ar ár Náisiún

Gerald Horan, K.C. Gerald Horan, K.C. (1880–1949) ‘Cléireach na Corónach agus Hanaper’ roimhe seo (oifigeach a ghabhann le Rannán Seansaireachta na hArd-Chúirte) agus Rúnaí Buan an Ard-Seansailéara. Ghlac sé páirt i bhfiosrúchán Waterfield 1921 ar oifigí na n-ardchúirteanna agus ceapadh é mar chéad Mháistir na hArd-Chúirte.

Chuir Constance P. (‘Con’) Curran (1883–1972) tús lena ghairm bheatha in 1903 in Oifig an Ard-Chuntasóra. Mar Chláraitheoir na hArd-Chúirte i 1922, rinne sé iarracht taifid a chosaint le linn scriosadh na gCeithre Cúirteanna. D'fhóin sé ina dhiaidh sin mar Chláraitheoir na Cúirte Uachtaraí ó 1946 go 1952. Bhí sé ina chara agus ina dhuine muinteartha le James Joyce, spreag sé carachtar Gabriel in The Dead de chuid Joyce, agus tagraítear dó in Ulysses.

Bhí George Nicholls (Seoirse Mac Niocaill) (1884-1942) ina Chláraitheoir Contae do Ghaillimh ó 1928 go 1941. Bhí sé ina phríomhphearsa i nGaillimh i mBráithreachas Phoblacht na hÉireann agus in Éirí Amach na Cásca 1916. Bhí sé ina Theachta Dála i nDáil Éireann, agus ceapadh ina Rúnaí Parlaiminte don Aire Cosanta é idir 1925 agus 1927.

An tAcht Oifigeach Cúirte 1926 – Oidhreacht Sheasta